Obywatele RP opublikowali raport końcowy Komisji ds. represji

Obywatele RP opublikowali raport końcowy Komisji do spraw wyjaśnienia mechanizmów represji wobec organizacji społeczeństwa obywatelskiego oraz działaczy społecznych w latach 2015–2023. Obszerny dokument, datowany na 30 czerwca 2026 roku, przedstawia mechanizmy wykorzystywania instytucji państwowych i prawa do wywierania presji na społeczeństwo obywatelskie. Znaczną część raportu poświęcono zjawisku SLAPP, czyli strategicznym działaniom prawnym zmierzającym do tłumienia debaty publicznej.

Jak piszą Obywatele RP, 30 czerwca 2026 r. opinia publiczna poinformowana została, że Komisja zakończyła swoje prace, prezentując trzeci raport cząstkowy dotyczący represji wobec uczestników zgromadzeń oraz raport końcowy. Ten sam komunikat na stronie Kancelarii Premiera informuje, że raport zostanie opublikowany w najbliższym czasie, zgodnie z decyzją Prezesa Rady Ministrów.

Raport jest podsumowaniem prac Komisji, której przewodniczyła adwokatka Sylwia Gregorczyk-Abram. Obejmuje trzy główne obszary: działalność mediów publicznych wobec społeczeństwa obywatelskiego, represje typu SLAPP i inne formy nadużywania prawa oraz działania wobec uczestników zgromadzeń publicznych, w tym praktyki policyjne.

SLAPP jako narzędzie nacisku na społeczeństwo obywatelskie

Jednym z najważniejszych ustaleń Komisji jest wskazanie, że w latach 2015–2023 postępowania sądowe i administracyjne bywały wykorzystywane nie tyle w celu rzeczywistej ochrony praw, ile do wywierania presji na osoby angażujące się w sprawy publiczne.

Autorzy raportu podkreślają, że represyjny charakter takich działań nie musi wynikać z ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy. Sam udział w długotrwałym postępowaniu, konieczność ponoszenia kosztów obrony, stres oraz ograniczenie możliwości dalszej działalności mogą prowadzić do tzw. efektu mrożącego.

Komisja analizuje również nierównowagę pomiędzy stronami postępowań. Po jednej stronie znajdują się często osoby aktywistyczne, dziennikarze lub niewielkie organizacje społeczne, a po drugiej instytucje państwowe, politycy, duże przedsiębiorstwa czy spółki Skarbu Państwa, dysponujące znacznie większymi zasobami finansowymi i organizacyjnymi.

Konkretne przypadki represji typu SLAPP

W części poświęconej SLAPP i innym formom nękania prawnego raport opisuje szereg przypadków dotyczących różnych środowisk społecznych i zawodowych.

Przedmiotem analizy są między innymi:

• postępowania wymierzone w aktywistki i aktywistów LGBT+;
• działania prawne spółki Skarbu Państwa przeciwko Fundacji Greenpeace Polska;
• próba delegalizacji organizacji Obywatele RP;
• postępowania i naciski wobec nauczycieli oraz osób ze środowiska akademickiego;
• represje dyscyplinarne i instytucjonalne wobec sędziów i prokuratorów;
• pozwy, prywatne akty oskarżenia i inne formy presji wobec niezależnych dziennikarzy.

Komisja przedstawia te przypadki jako element szerszego mechanizmu instrumentalnego wykorzystywania procedur prawnych i instytucji publicznych w celu ograniczania aktywności obywatelskiej.

Dziennikarze szczególnie narażeni na SLAPP

Istotną część raportu stanowi ekspertyza dotycząca postępowań typu SLAPP wobec dziennikarzy.

Autorzy wskazują na wykorzystywanie pozwów cywilnych, prywatnych aktów oskarżenia oraz presji regulacyjnej wobec mediów zajmujących się tematami istotnymi dla interesu publicznego.

Raport zwraca uwagę, że nawet sprawy zakończone niepowodzeniem inicjatorów mogą skutecznie zniechęcać dziennikarzy do podejmowania kolejnych tematów. Problem ma więc charakter nie tylko indywidualny, lecz także systemowy i dotyczy wolności mediów oraz prawa społeczeństwa do informacji.

Komisja przedstawia rekomendacje anty-SLAPP

Raport nie ogranicza się do dokumentowania nadużyć. Jego ważną częścią są propozycje zmian prawnych mających zapewnić skuteczniejszą ochronę osób uczestniczących w debacie publicznej.

Wśród rekomendacji znalazły się:

1. Pełne wdrożenie europejskich standardów anty-SLAPP, z ochroną obejmującą także sprawy o charakterze wyłącznie krajowym.
2. Skuteczniejsze mechanizmy wczesnego eliminowania bezzasadnych postępowań, aby ograniczać koszty i obciążenia osób pozwanych.
3. Zapewnienie możliwości uzyskania rekompensaty za szkody finansowe i niemajątkowe wyrządzone postępowaniem typu SLAPP.
4. Wprowadzenie skutecznych sankcji za nadużywanie postępowań sądowych, w tym odpowiedzialności zawodowej i dyscyplinarnej.
5. Ograniczenie możliwości wytaczania powództw o ochronę dobrego imienia przez podmioty władzy publicznej.
6. Zmiany w prawie karnym, w szczególności dotyczące przepisów o zniesławieniu, które mogą być wykorzystywane do ograniczania krytyki władzy i działalności dziennikarskiej.

Komisja odnosi się również do polskich prac legislacyjnych nad ochroną przed SLAPP. Docenia rozwiązania umożliwiające wcześniejsze oddalanie bezzasadnych pozwów oraz nakładanie sankcji na podmioty nadużywające drogi sądowej, ale podkreśla konieczność zapewnienia ochrony również przed instrumentalnym wykorzystywaniem prawa karnego.

Dokument ważny dla dalszej walki ze SLAPP

Raport końcowy Komisji stanowi obszerne źródło wiedzy o mechanizmach prawnej i instytucjonalnej presji na społeczeństwo obywatelskie w Polsce.

Jego znaczenie dla debaty o SLAPP polega przede wszystkim na pokazaniu, że problem nie sprowadza się do pojedynczych pozwów o ochronę dóbr osobistych. Obejmuje również wykorzystywanie postępowań karnych, administracyjnych i dyscyplinarnych oraz przewagi instytucjonalnej do ograniczania aktywności publicznej.

Przedstawione ustalenia i rekomendacje mogą stanowić istotny punkt odniesienia przy ocenie skuteczności polskich przepisów anty-SLAPP i dalszych pracach nad ochroną wolności słowa, niezależnego dziennikarstwa oraz prawa do obywatelskiego zaangażowania.

Raport końcowy Komisji, opublikowany przez Obywateli RP, jest ważną lekturą dla wszystkich osób i organizacji zajmujących się ochroną debaty publicznej przed nadużywaniem prawa.